𝐏𝐀𝐑𝐓𝐈𝐒𝐈𝐏𝐀 𝐊𝐨𝐥𝐚𝐛𝐨𝐫𝐚 𝐇𝐨 𝐀𝐮𝐭𝐨𝐫𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐌𝐮𝐧𝐢𝐬í𝐩𝐢𝐮 𝐇𝐨𝐝𝐢 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐛𝐞𝐥𝐞𝐬𝐞 𝐑𝐞𝐝𝐞 𝐋𝐢𝐝𝐞𝐫𝐚𝐧𝐬𝐚 𝐅𝐞𝐭𝐨 𝐈𝐡𝐚 𝐀𝐢𝐥𝐞𝐮.

19 March 2026

Aileu, 19 Marsu 2026. PARTISIPA liu husi Asesora ba Gender Equity, Disability and Social Inclusion – GEDSI “𝐒𝐫𝐚. 𝐔𝐛𝐚𝐥𝐝𝐚 𝐀𝐥𝐯𝐞𝐬” hamutuk ho Koordenadora GEDSI “𝐒𝐫𝐚. 𝐃𝐢𝐫𝐜𝐞 𝐂𝐨𝐫𝐫𝐞𝐢𝐚” no Asesór PARTISIPA Governasaun Lokál “𝐒𝐫. 𝐀𝐟𝐨𝐧𝐬𝐨 𝐒𝐚𝐫𝐦𝐞𝐧𝐭𝐨 𝐌𝐞𝐧𝐝𝐨𝐧ç𝐚”, kinta ohin hala’o audénsia ho PAM.

Iha audénsia ne’e PARTISIPA introduz projetu estabelesimentu Rede Lideransa Feto ne’ebé sei hala’o durante tinan 2 iha Aileu, ho programa ne’e sei mellora di’ak liu tan kapasidade, mentalidade no partisipasaun feto sira iha prosesu dezenvolvimentu Munisípiu nian.

Exelénsia PAM-Aileu “𝐉𝐨ã𝐨 𝐁𝐨𝐬𝐜𝐨 𝐝𝐨𝐬 𝐒𝐚𝐧𝐭𝐨𝐬” apresia ho projetu ne’ebé hala’o husi PARTISIPA, maibé PAM presiza formasaun, kapasitasaun no hadi’a di’ak liu tan mentalidade Feto sira nian husi nível Aldeia, Suku too Postu sira “Autoridade hakarak ekipa tun ba Postu no Suku sira hodi haree direita situasaun no kondisaun ne’ebé Feto sira enfrenta iha baze, tanba dalaruma sira kompriende no hatene iha prosesu balu, maibé sira-nia mentalidade maka sai hanesan bareira atu bele ultrapasa sira-nia vizaun”. Dehan PAM.

PAM subliña, Autoridade iha hela faze ida preparasaun ba implementasaun desentralizasaun no podér lokál, aproveita ho estabelesimentu Rede Lideransa Feto ida ne’e, espera bele iha mudansa ba maluk feto sira. Bainhira governu sentrál desentraliza ona podér ne’e mai Munisípiu maka ita sei fó prioridade ba feto sira “mais ou menus 30%” hodi prienxe kargu xefia sira iha Servisu Munisipál no Instituisaun sira. Enkuantu agora dadaun Autoridade kontinua promove ona maluk feto sira hodi asume kargu iha Servisu Munisipál, Xefe Departamentu no Xefe Seksaun sira kada Postu Administrativu. PAM konklui.

Ho komprimisu ba desentralizasaun, krusiál tebes hodi fornese apoiu espesífiku ba funsionária feto sira iha kargu xefia no potensial ba lideransa/jestores no Xefe suku feto iha Autoridade Munisipal iha área hotu-hotu hanesan jestaun finansas públika, igualdade jéneru no inkluzaun ema ho defisiénsia, planeamentu no seluk tan. Tanba ne’e hafoin audénsia ekipa imediata hala’o enkontru ho funsionária sira iha salaun I AMA, hodi introduz no diskute ezisténsia Rede Lideransa Feto iha Munisípiu Aileu.

Konsiente katak Rede Lideransa Feto mak rede ida ne’ebé sei halibur funsionáriu públiku sira iha nível oioin ho objetivu hodi haforsa servisu funsionária feto sira nian iha nível munisipiu, hodi hasa’e kapasidade lideransa iha administrasaun no jestaun públika sira, no kria ambiente ida ne’ebé favorável hodi bele promove partisipasaun feto sira nian iha administrasaun públika. Atividade ida ne’e mós suporta kompromisu Timor-Leste nian ba Instrumentu Legál Internasionál “CEDAW”, Deklarasaun Maubisse Faze 3 nian, Planu Dezenvolvimentu Estratéjiku (PED), no prioridades Governu nian hodi hasa’e feto sira nia partisipasaun no haforsa sira iha pozisaun foti desizaun no fó apoiu hodi hasa’e sira nia kapasidade no promove governasaun sensível ba jéneru no inkluziva iha administrasaun lokál iha prosesu no polítika desentralizasaun no podér lokál.

Entertantu bainhira programa ne’e hala’o ona, expetasaun PARTISIPA nian maka sei fó prioridade ba Rede Lideransa Feto Aileu atu kontinua expanda formasaun sira ba iha nível Postu no Suku sira, hodi bele identifika, suporta no enkoraja Feto rural sira ninia partisipasaun iha prosesu dezenvolvimentu Munisípiu nian.

#remata.

#mediagatpama2026.

Aileu, 18 Marsu 2026. Reprezentante PAM liu husi Sekretáriu Munisipál Asuntu Sosiál no Organizasaun “𝐒𝐫. 𝐑𝐨𝐠ê𝐫𝐢𝐨 𝐝𝐚 𝐂𝐨𝐧𝐜𝐞𝐢çã𝐨” hamutuk ho Komandante PNTL Munisípiu Aileu “𝐒𝐮𝐩𝐞𝐫𝐢𝐧𝐭𝐞𝐧𝐝𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐌𝐚𝐫𝐜𝐨𝐬 𝐒𝐞𝐪𝐮𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐍𝐮𝐧𝐞𝐬” no Diretór Ezekutivu CNC “𝐒𝐫. 𝐇𝐮𝐠𝐨 𝐌𝐚𝐫𝐢𝐚 𝐅𝐞𝐫𝐧𝐚𝐧𝐝𝐞𝐬”, kuarta ohin akompaña Reprezentante Vise-Ministru Asuntu Parlamentár liu husi Konsellu Administrasaun CNC “𝐑𝐞𝐯. 𝐀𝐫𝐥𝐢𝐧𝐝𝐨 𝐌𝐚𝐫ç𝐚𝐥”, hodi hala’o abertura ba atividade konsulta públiku ba prosesu rekonsiliasaun Timor-oan no polítika reparasaun, neʼebé hala’o iha salaun Timor-klaran Aileu.

Konsulta Públiku ida ne’e rasik realiza ho objetivu atu halibur ideia, pontu de vista no rekomendasaun sira ba mekanizmu ida neʼebé dí’ak liu atu hala’o rekonsiliasaun entre Timor-oan no Polítika Reparasaun nian.

Hafoin abertura, kontinua kedas ho sesaun aprezentasaun sira hanesan:

01. Mekanizmu rekonsiliasaun Timor-oan no polítika reparasaun;

02. Aprezentasaun ezbosu polítika nasionál reparasaun ba vítima konflitu polítika 1974 – 1999; no

03. Diálogu kona-bá rekonsiliasaun Timor-oan no polítika reparasaun.

Iha sesaun sira, partisipante sira hato’o mós preukupasaun no ideia konstrutivu sira hodi reforsa liu tan ezbosu neʼebé CNC elabora ona kona-ba reparasaun ba vítima konflitu polítika 1974 – 1999.

Entertantu Centro Nacional Chega! LP (Centro Chegoll.P) nu’udar Institutu Públiku ida ne’ebé estabelese ho Dekretu Lei nº. 48/2016. Centro Chega! I.P nia vizaun mak: “Sosiedade ida neʼebé inkluzivu, la repete istória pasadu nian hodi promove direitu no valor umanu”. Centro Chega! I.P nia misaun mak “Harii sentru póz-konflitu ne’ebé prezerva memória pasadu nian hodi promove direitu no valor umanu no harii parseria nasionál no internasionál hodi reforsa rede servisu sira atu implementa rekomendasaun sira husi Relatóriu Finál Comissão de Acolhimento, Verdade e Reconciliação (CAVR)- Chega! no Comissão do Verdade e Amizade (CVA) – Per Memoriam Ad Spem, sira ne’ebé relevante.

Atividade kompletu bele akompaña iha pájina facebook Lafaek News-OFISIAL “https://www.facebook.com/share/1CbnpDJqqb/

Segimentu dahuluk: https://www.facebook.com/share/v/1BHsa3XPPm/

Segimentu daruak: https://www.facebook.com/share/v/17NDBvUzi6/

Segimentu datoluk: https://www.facebook.com/share/v/1FnBF6eG5Q/

Prejenza iha atividade ne’e husi Sekretárius Munisipais, Diretores Servisus Munisipais, Delegasaun Territoriais, Administradores Postus Administrativus, Autoridade Komunitárias, Padre Paróco Paróquia São Pedro e São Paulo Aileu, Veteranus, Sosiedade Sivíl, Rep. Partidu Polítiku, Maluk reparasaun vítima konflitu polítika no partisipante en-jerál.

#mediagatpama2026.

Aileu, 13 Marsu 2026. Prezidente Konsellu Kordenasaun Munisipál atuál Exelénsia PAM-Aileu “𝐉𝐨ã𝐨 𝐁𝐨𝐬𝐜𝐨 𝐝𝐨𝐬 𝐒𝐚𝐧𝐭𝐨𝐬” akompaña mós ho Vise nain-3, sexta ohin realiza enkontru KKM ba faze datoluk hamutuk ho Diretores Servisus Munisipais, Delegasaun Territoriais, Administrador Postu ho reprezentante Lideransa Komunitária sira kada Postu.

Iha sesaun abertura Exelénsia 𝐉𝐨ã𝐨 𝐁𝐨𝐬𝐜𝐨 𝐝𝐨𝐬 𝐒𝐚𝐧𝐭𝐨𝐬 hateten, enkontru loron ohin nian ita sei haree hikas vizita ofisiál Primeiru Ministru RDTL nian ba preparasaun sira relasiona ho rezultadu avaliasaun dezempeñu ne’ebé hala’o ona. PM hato’o rekomendasaun sira mai ita maka, presija ita-nia koordenasaun, komunikasaun no kooperasaun sira. No ohin liu husi enkontru KKM ita sei diskute no tetu hamutuk planu sira, buat ne’ebé loos ita mantein no ida ne’ebé la loos ita sei deskute hamutuk. Dehan Prezidente KKM.

Enkuantu enkontru ne’ebé hala’o iha salaun I Autoridade Munisipál Aileu ne’e, foká ba aprezentasaun sira hanesan;

01. Indikadór Dezempeñu 2026 iha Sistema DBFTL, aprezenta husi Servisu Ajénsia Planeamentu;

02. Prosesu Atendimentu BI no Passaporte iha Notariadu Aileu, aprezenta husi Diretór Notariadu;

03. Apresiasaun no Aprovasaun Relatóriu Anuál 2025, aprezenta husi Asesór PARTISIPA;

04. Aprezentasaun Metas Estratéjiku ba PAA 2027 Aliña Planu Dezenvolvimentu Munisipál-PDM, aprezenta husi Asesór PARTISIPA;

05. Promove Reuniaun Alargada ho Aileu-Oan Sira Hotu Relasiona Ho Prosesu Simu Podér Lokál Husi Governu Sentrál, aprezenta husi Asesór PARTISIPA.

Iha prosesu aprezentasaun sira hetan ideia konstrutivu husi membru KKM sira, reflete ba situasaun no kondisaun ne’ebé mai kedas husi nível komunidade “Suku no Aldeia sira”, inklui dezafiu ne’ebé Servisu Munisipál no Servisu Delegasaun Territoriál sira enfrenta hela.

Molok ensera, Prezidente KKM hato’o agradesimentu ba membru hotu nia partisipasaun, maibé presija hamutuk, katak buat ne’ebé la diak ita tenta atu hadia, lori mai meza ita kritika malu, maibé presija fo solusaun ba malu.

Relasiona ho reuniaun alargada “forum Dalan ba Podér Lokál” ho Aileu-oan sira hotu ne’ebé tuir planu sei hala’o iha loron 10 fulan Abril tinan ne’e iha Salaun Timor-klaran Aileu, Lider Máximu ne’e apresia ho ekipa konjunta ne’ebé prepara ona nota konseitu sira, “bainhira ita konsentra intelektual Aileu-Anan no entidade hotu nia partisipasaun mak ita sei hametin liu tan signifikadu Aileu nian, Amigavel, Inkluzividade, Lealdade, Edukadu no Unidade”.

#remata.

Enkontru ne’e partisipa mós husi Xefe Departamentu sira, Pontu Fokál ou Koordenadór Ministériu nian iha Aileu, Asesór PARTISIPA no Funsionáriu Apoiu Tékniku sira.

#mediagatpama2026.

Aileu, 12 Marsu 2026. Reprezentante MAE/DG-DGL liu husi Diretór Nasionál Apoiu Instalasaun Munisípiu – DNAIM “𝐒𝐫. 𝐆𝐚𝐬𝐩𝐚𝐫 𝐇𝐮𝐧𝐨 𝐆𝐮𝐬𝐦ã𝐨” hamutuk ho Reprezentante Prezidente Komisaun Funsaun Públika – KFP liu husi Komisáriu Asuntu Pensaun no Reforma “𝐒𝐫. 𝐉𝐨𝐫𝐠𝐞 𝐏𝐚𝐢𝐯𝐚 𝐀𝐫𝐚ú𝐣𝐨”, kinta ohin iha salaun II AMA, akompaña Exelénsia Prezidente Autoridade Munisípiu Aileu “𝐉𝐨ã𝐨 𝐁𝐨𝐬𝐜𝐨 𝐝𝐨𝐬 𝐒𝐚𝐧𝐭𝐨𝐬” hodi fó posse ba estrutura empossadu ne’ebé kompostu husi Sekretáriu Munisipál nain-1, Diretór/a Servisu Munisipál nain-2, Administrador Postu nain-2, Xefe Departamentu nain-17 no Xefe Seksaun nain-12. Momentu importante ne’e hetan mós bensaun husi Padre Vigário Paróquia São Pedro no São Paulo Aileu “𝐑𝐞𝐯. 𝐏𝐞. 𝐂𝐚𝐫𝐥𝐢𝐭𝐨 𝐓𝐞𝐭𝐢-𝐋𝐚𝐜𝐚”.

Ohin iha Munisípiu Aileu ita halo mudansa boot ida bajeia ba rekomendasaun sira husi Ekipa avaliasaun dezempeñu “avaliasaun kondisaun mínima”, ne’ebé rekomenda hela buat ruma mai ita iha parte frakeza balu ne’ebé presija ita mellora hodi bele hakat ba podér lokál. Hateten PAM.

“Prosesu sira bajeia ba Estatuto das Autoridades Municipais e do Grupo Técnico Interministerial para a Descentralização Administrativa. Decreto-Lei N.º 34/2025 de 15 de Outubro Alteração ao Decreto-Lei n.º 84/2023, de 23 de novembro, e sexta alteração ao Decreto-Lei n.º 3/2016, de 16 de março, Artigo 25.º número 7, Compete ao Presidente da Autoridade Municipal, em matéria de gestão de recursos humanos, ne’ebé propoin ba Sua Exelénsia Ministru Administrasaun Estatal nia aprovasaun no enkamiña ba Komisaun Funsaun Públika hodi hasai desizaun no despaxu tuir KFP.

Ho nune’e ohin ita bele realiza posse ba Sekretáriu Munisipál nain-1, Diretór/a Servisu Munisipál nain-2, Administrador Postu nain-2, Xefe Departamentu nain-17 no Xefe Seksaun nain-12.

“Autoridade Munisípiu Aileu kompleta ona estrutura hahú husi Munisípiu to’o Postu Administrativu, no ida ne’e bele koresponde ona rekomendasoens husi Ekipa Avaliasaun Kondisoens Mínima -AKM iha parte rekursus umanus nian. PAM hatutan.

Líder Máximu ne’e husu mós ba Dirijente ne’ebé simu ona pose atu hala’o kna’ar no responsabilidade tuir misaun no tarefas serbisu ne’ebé hatur ona iha:

1. Decreto-Lei N.º 34/2025 de 15 de Outubro Alteração ao Decreto-Lei n.º 84/2023, de 23 de novembro, e sexta alteração ao Decreto-Lei n.º 3/2016, de 16 de março;

2. Diploma Ministerial N.º 85/2023 de 29 de Dezembro Estabelecimento dos Serviços Municipais das Autoridades Municipais e definição da respetiva organização e funcionamento;

3. Diploma Ministerial N.º 86/2023 de 29 de Dezembro Institui em concreto as Administrações dos Postos Administrativos e aprova a denominação e as tarefas dos Serviços Locais.

Exelénsia PAM “𝐉𝐨ã𝐨 𝐁𝐨𝐬𝐜𝐨 𝐝𝐨𝐬 𝐒𝐚𝐧𝐭𝐨𝐬” mós hato’o profundu agradesimentu ba Jestores sesante sira ne’ebé hala’o ona kna’ar sira iha anterior, no parabeniza ba empossadu sira hotu, maibé reprezentante Governu sentrál ne’e husu ba estrutura foun atu hala’o kna’ar tuir lei funsaun públika nian, “imi kopera malu nafatin nuudar Ajente Administrasaun Públika -AAP no Funsionáriu Públiku – FP tuir kna’ar no responsabilidade sira hatur iha ESTATUTU FUNSAUN PÚBLIKA iha lei nú. 8/2004 loron 5 fulan Maiu. No pose ida ohin ita realiza la’ós tamba rezultadu teste ou selesaun por mérito, maibe tamba konfiansa nune’e bele hametin polítika IX Governu ba reforsa Autoridade sai hanesan ekipa úniku, sólidu hodi bele hadia no mellora diak liu ita-nia pontus frakus sira ne’ebé detekta husi Ekipa Avaliasaun kondisaun Mínima – AKM, nune’e bele hakat ba desentralizasaun podér lokál iha primeira faze”.

Iha moto ida ne’ebé hau hakarak soe hela ba ita-boot sira hotu:

“Wahinira o lakon kolega ida bele buka kolega seluk, Wainhira o lakon osan bele buka ou empresta fali, Maibé wainhira o lakon o nia fiar husi ema seluk maka sei difikulta o-nia an rasik”.

Ezemplu hanesan lalenok ‘espellu’, wainhira monu no nakfera, o bele buka maneira oin-oin hodi hatutan, maibé lahanesan ona nia orijinal.

PAM konklui.

Serimónia ne’e partisipa mós husi Xefe Departamentu Rekursus Umanus Nasionál, Sekretáriu Munisipál Asuntu A. Finansas no Asuntu Sosiál, II Komandante PNTL Munisípiu Aileu ho Komandante Eskuadra sira, Diretores Servisus Munisipais no Delegasaun Territoriais, Administradores Postus, Autoridades Komunitárias, Xefe Departamentu, Funsionárius no Família husi Dirijentes Emposadu sira.

#mediagatpama2026.

Aileu, 11 Marsu 2026. Team Leader Parseria Hametin Dezenvolvimentu Suku no Administrasaun – PARTISIPA “𝐒𝐫𝐚. 𝐄𝐦𝐞𝐫 𝐏𝐮𝐫𝐝𝐨𝐧” hamutuk ho Adjunto Team Leader-PARTISIPA “𝐒𝐫. 𝐀𝐛𝐢𝐥𝐢𝐨 𝐝𝐞 𝐀𝐫𝐚ú𝐣𝐨”, kuarta horseik hala’o enkontru kortezeia ho Exelénsía PAM-Aileu “𝐉𝐨ã𝐨 𝐁𝐨𝐬𝐜𝐨 𝐝𝐨𝐬 𝐒𝐚𝐧𝐭𝐨𝐬” ne’ebé akompaña direita mós husi Sekretáriu Munisipál nain-3 ho Diretór Servisu Munisipál hanesan PNDS, SMASA no SMOP.

Objetivu husi enkontru ne’e mak atu atualiza PARTISIPA nia apoiu iha faze 2 ne’ebé hahú iha fulan Jullu tinan ne’e, no mós atu rona Autoridade Aileu nia prioridade sira kona-ba oinsá programa PARTISIPA bele apoia di’ak liután hodi aliña ho polítika governu nian relasiona ho prestasaun servisu públiku ba populasaun sira.

Iha programa PARTISIPA ba faze segundu nian sei foká ba pilár 3, hanesan Polítika Nível Nasionál, Nível Reforsa Munisípiu no Nível Infraestrutura Sub-Nasionál liu husi rekursus ne’ebé PARTISIPA destaka kompostu husi Asesór Governasaun Lokál, Koordenadór Planeamentu no Orsamentu ho Koordenadór ba Infraestrutura nian.

PAM agradese ba Governu Australia liu husi PARTISIPA nia programa ne’ebé kontinua fó apoiu ba Autoridade Aileu, no PAM espera ho rekursus ne’ebé destaka bele fó asisténsia téknika sira liu husi elabora hamutuk Planu Asaun Anuál-PAA ne’ebé reflete ba situasaun real povu Aileu nian ba infraestrutura bázika sira hanesan Estrada no Bee-moos.

Entertantu PARTISIPA nu’udar programa Governu Austrália nian ne’ebé apoia Governu Timor-Leste nia planu no polítika sira relasiona ho hadiak prestasaun servisu báziku no infraestrutura sira iha nivel munisipál. Programa nia objetivu mak atu hametin instituisaun governu nian atravez reziliénsia infraestrutura komunidade nian no habelar oportunidade sira. Programa ne’e foka liu ba apoiu parseiru governu munisipál hodi reforsa dezenvolvimentu lokál mak inklusivu no sustentável.

#remata

Enkontru ne’e partisipa mós husi Xefe Departamentu, Asesóres PARTISIPA Apoiu iha Servisu Munisipál sira no Xefe Gabinete PAM.

#mediagatpama2026.

𝐀𝐢𝐥𝐞𝐮 𝐏𝐫𝐨𝐧𝐭𝐮 𝐎𝐧𝐚 𝐇𝐨𝐝𝐢 𝐇𝐚𝐤𝐚𝐭 𝐁𝐚 𝐏𝐨𝐝é𝐫 𝐋𝐨𝐤á𝐥 𝐈𝐡𝐚 𝐓𝐢𝐧𝐚𝐧 𝟐𝟎𝟐𝟕.

Aileu, 26 Fevereiru 2026. Sua Exelénsia Ministru Administrasaun Estatál, 𝐓𝐨𝐦𝐚́𝐬 𝐝𝐨 𝐑𝐨𝐬𝐚́𝐫𝐢𝐨 𝐂𝐚𝐛𝐫𝐚𝐥, hamutuk ho Sua Exelénsia Ministériu Planeamentu Investimentu Estratéjiku, 𝐆𝐚𝐬𝐭𝐚̃𝐨 𝐒𝐨𝐮𝐬𝐚 ho Sua Exelénsia Ministru Obras Públikas, 𝐒𝐚𝐦𝐮𝐞𝐥 𝐌𝐚𝐫𝐜̧𝐚𝐥, akompaña Sua Exelénsia Primeiru-Ministru (PM), 𝐊𝐚𝐲 𝐑𝐚𝐥𝐚 𝐗𝐚𝐧𝐚𝐧𝐚 𝐆𝐮𝐬𝐦𝐚̃𝐨, kinta ohin hala’o vizita ofisiál mai iha Munisípiu Aileu hodi haree besik servisu munisipál husi rezultadu “Avaliasaun Kondisaun Mínima” ne’ebé hala’o husi Ministériu Administrasaun Estatál (MAE).

Programa ida-ne’e hanesan parte ida husi preparasaun IX Governu Konstitusionál nian molok implementa Polítika Desentralizasaun Podér Lokál iha tinan 2027, hodi transfere podér no responsabilidade husi Governu sentrál bá nível lokál hanesan munisípiu nune’e povu bele partisipa diretamente iha governasaun no dezenvolvimentu.

Ministru Administrasaun Estatál maka responsavel ba konsesaun, ezekusaun, koordenasaun no avaliasaun ba polítika ne’ebé define no aprova ona husi Konsellu Ministrus, ba área podér lokál, desentralizasaun administrativa, apoia ba organizasaun komunitária sira, promove dezenvolvimentu lokál, organizasaun no ezekusaun ba prosesu eleitorál no referendáriu nian, promosaun ijiene no organizasaun urbana no klasifikasaun no konservasaun ba dokumentu ofisiál sira ne’ebé ho valór istóriku.

Ministru Administrasaun Estatál mak iha kompeténsia atu promove no realiza prosesu desentralizasaun administrativa no instalasaun órgaun no servisu sira Podér Lokál nian; propoin no implementa lei podér lokál, lei eleitorál munisipál no lei finansas, patrimóniu no aprovizionamentu munisipál, no normativu legál no regulmentár sira seluk ne’ebé nesesáriu ba desentralizasaun administrativa no instalasaun ba órgaun reprezentativu sira podér lokál nian; apoia formasaun no asisténsia permanente ne’ebé dirije ba prosesu deskonsentrasaun no desentralizasaun administrativa, iha koordenasaun ho Ministériu no entidade relevante sira seluk.

Atividade diálogu ne’ebé hala’o Salaun Timor-Klaran Aileu, perante Primeiru-Ministru ho Ministru sira ne’ebé prezente, Exelénsia Prezidente Autoridade Munisipál Aileu , 𝐉𝐨𝐚̃𝐨 𝐁𝐨𝐬𝐜𝐨 𝐝𝐨𝐬 𝐒𝐚𝐧𝐭𝐨𝐬, halo aprezentasaun kona-bá perfil no ponténsia tomak husi munisípiu, inklui progresu servisu, programa sira ne’ebé la’o daudaun no prioridade dezenvolvimentu sira ne’ebé antinje ona nu’udár baze hodi responde bá kritériu sira mak hatuur iha polítika desentralizasaun podér lokál nian.

Iha sesaun husu no hatan, autoridade lokál sira no povu Aileu antuziazmu makaas hodi espresa sentimentu kontente bá politika IX Governu Konstitusionál kona-bá polítika desentralizasaun podér lokál ne’ebé sei implementa iha tinan tuir mai. Iha kritika balun liga ho mekanizmu servisu munisipál nian ne’ebé sei mosu fallansu maibé maioria deklara katak, munisípiu ne’e prontu ona atu simu desentralizasaun no podér lokál.

Iha vizita ne’e Primeiru-Ministru akompaña husi membru Governu balun, ne’ebé partisipa husi autoridade munisipál, setór privadu, autoridade postu, autoridade lokál, veteranus, diretór servisu munisipál sira, xefe departementu sira, intelektuál sira inklui autoridade sivíl ho militár.

Munisípiu Aileu kuiñesidu ho naran rai-husar katak situa iha sentru Timor-Leste nia kapital mak Aileu, Área 809.9 Km2 ho populasaun liu-61.611 ne’ebé mak ko’alia lian Tetun no Mambae.

Munisípiu Aileu kompostu husi Postu Administrativu 4 hanesan Postu Administrativu Aileu-Villa ne’ebé konstitui husi suku 13: Aissirimou, Bandudato, Fahiria, Fatubossa, Hoholau, Lahae, Lausi, Lequitura, Saboria, Seloi Craic, Seloi Malere, Liurai no Hurai Raco;

Postu Administrativu Laulara kompostu husi suku 6: Bocolelo, Cotolau, Fatisi, Madabeno, Talitu, no Tohumeta;

Postu Administrativu Lequidoe fahe ba suku 7: Acubilitoho, Bereleu, Betulau, Fahisoi, Faturilau, Manucassa, no Namolesso; no

Postu Administrativu Remexio inklui suku 9: Açumau, Fadabloco, Fahisoi, Faturasa, Hautoho, Maumeta, Liurai, Tulataqueo no Karhili.

#remata.

#mediagatpama2026.

𝐌𝐞𝐝𝐢@𝐌𝐚𝐞_𝟐𝟎𝟐𝟔

Aileu, 02 Fevereiru 2026. Exelénsia Prezidente Autoridade Munisípiu Aileu “𝐉𝐨ã𝐨 𝐁𝐨𝐬𝐜𝐨 𝐝𝐨𝐬 𝐒𝐚𝐧𝐭𝐨𝐬” hamutuk ho estrutura, segunda ohin partisipa iha serimónia komemorasaun aniversáriu transformasaun FALINTIL ba FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) ba dala-XXV, ne’ebé hala’o husi Ministériu Defeza no FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), iha kampo futeból, sabraka-laran Aileu.

Nb: seremónia kompletu bele asesu iha link ne’e: https://www.facebook.com/TATOLI.IP/videos/1228093018671305/?mibextid=rS40aB7S9Ucbxw6v

Iha komemorasaun ne’e partisipa mós husi eis Titular Estadu Taur Matan Ruak, Eis Jeneral Reformadu Lere Anan Timor, Membrus Parlamentu Nasionál, Prezidente Tribunal Rekursu, Membrus Korpu Diplomátiku, Membru Governu sira, Prezidente Autoridades Munisipais no PAAA, Administradores Postus, Autoridades Komunitárias, Estudantes no Konvidadu de Ondra sira.

#mediagatpama2026.

Aileu, 28 Janeiru 2026. Ekipa Avaliasaun Kondisaun Mínima husi Ministériu Administrasaun Estatál – MAE ne’ebé dirije husi DG-INAP “𝐒𝐫. 𝐏𝐨𝐥𝐢𝐜𝐚𝐫𝐩𝐨 𝐁𝐨𝐚𝐯𝐢𝐝𝐚”, akompaña mós husi Xefe ekipa parte Rai-klaran nian ne’ebé toma konta ba Munisípiu Aileu, Ainaro, Manufahi no Covalima ne’ebé mak lidera husi Exelénsia DG-DGL “𝐀𝐧𝐭𝐨𝐧𝐢𝐨 𝐀𝐮𝐠𝐮𝐬𝐭𝐨 𝐆𝐮𝐭𝐞𝐫𝐫𝐞𝐬”, kuarta horseik divulga relatóriu avaliasaun kondisaun mínima ba servisu husi Autoridade Aileu nian ne’ebé mak ekipa nasionál avalia ona iha loron 11 – 17 Dezembru 2025 ne’ebé ho ninia rezultadu atuál mai ho klasifikasaun BOM “valór 77.78%”.

Ho klasifikasaun ida ne’e haktuir ba pontuasaun husi deskrisaun sira hanesan: Dadus Demografia no Monografia, Estrutura Administrativa, Instalasaun no Rekursus Materiál sira, Sistemas Administrativus no Expediente, Planeamentu no Monitorizasaun, Jestaun Finanseira, Aprovisionamentu no Kontratasaun Públika, Rekursus Umanus no inklui Prestasaun Servisu sira.

Entertantu valór ne’ebé dadaun Autoridade Aileu iha ne’e sei iha oportunidade hodi mellora diak liu tan iha tempu tuir mai, tanba tuir kalendáriu fixu S. E. Primeiru-Ministru RDTL “𝐊𝐚𝐲𝐫𝐚𝐥𝐚 𝐗𝐚𝐧𝐚𝐧𝐚 𝐆𝐮𝐬𝐦ã𝐨” sei tun mai observa direita kondisaun real ne’ebé Munisípiu enfrenta, hafoin lori ba diskuti iha Konsellu Ministru ba determina Munisípiu hirak ne’ebé mak sei hakat ba podér lokál iha tinan oin.

PAM – Aileu Exelénsia “𝐉𝐨ã𝐨 𝐁𝐨𝐬𝐜𝐨 𝐝𝐨𝐬 𝐒𝐚𝐧𝐭𝐨𝐬” agradese ba ekipa Avaliasaun Kondisaun Mínima ne’ebé bele fó sai ona relatóriu husi avaliasaun sira, maske Aileu hetan valór BOM, maibé líder máximu ne’e optimista Aileu tenki hakat hamutuk ho Munisípiu seluk iha primeira faze ba implementasaun podér lokál nian.

Sorin seluk intervensaun husi Exelénsia DG-DGL “𝐀𝐧𝐭𝐨𝐧𝐢𝐨 𝐀𝐮𝐠𝐮𝐬𝐭𝐨 𝐆𝐮𝐭𝐞𝐫𝐫𝐞𝐬” hateten, hanesan kompromisu IX governu nian katak, hakarak ka lakoi antes mandatu IX governu ne’e remata, Munisípiu ida ka rua hakat ona ba podér lokál ou ba faze última desentralizasaun administrativa territoriál. Podér lokál ne’e mandatu fundamentu mai husi konstituisaun RDTL artigu 72., harii kbiit podér lokál ida ho objetivu no reprezentativu, nune’e ita iha lei ba podér lokál.

Tanba livru ba relatóriu avaliasaun kondisaun mínima Autoridade Aileu nian iha ona, nune’e governante ne’e husu ba Dirijente Servisus Munisipais Aileu atu mellora diak liu tan servisu sira hodi hakat ba podér lokál, “iha fulan fevereiru kuandu PM tun mai Munisípiu kaer ho livru ida rezultadu avaliasaun kondisaun, iha livru laran ita-boot sira haree pontus pozitivus, nia forte ne’e iha neʼebé?, frajilidade ne’e iha ne’ebé? no rekomendasoeñs atu hadia hahú fevereiru, marsu ne’e iha neʼebé?. Mais la signifika Aileu BOM ne’e Aileu aat ona lae, Aileu iha forte, forte teb-tebes iha jestaun finansas, planeamentu interna diak, programa merenda eskolár diak., maibé presija hadian buat balu iha prosesu administrativa katak, junta forsa ida liu husi servisu hamutuk hodi lori Aileu ba podér lokál.

Hafoin sorumutu, Exelénsia Diretór Gerál Desentralizasaun no Governu Lokál hamutuk ho Diretór Gerál INAP entrega mós manuál ba relatóriu avaliasaun kondisaun mínima ne’ebé ekipa AKM elabora ona no inklui Tableta unidade 3 ba Autoridade Aileu. Tableta 1 direita ba Servisu Munisipál ONG no Tableta 2 ba Ekipa Portál Munisipál, ho objetivu atu apoiu servisu tékniku no jestaun informasaun ba dadus Munisipál nian.

Haktuir ba ajenda sira, kinta ohin 29 Janeiru 2026, ekipa AKM kontinua hala’o sorumutu ho Autoridade Munisipál Aileu relasiona ho preparasaun sira ba fulan Fevereiru hodi simu vizita husi Primeiru-Ministru RDTL nian., okaziaun ne’e mós ekipa AKM tun direita ba observa Sistema Administrativa husi Servisu Munisipál sira iha Autoridade Aileu, hodi provas katak valór relatóriu avaliasaun tenki kondiz ho situasaun real ne’ebé mak implementa iha baze.

Tan ne’e atividade ne’e hala’o durante loron 2, hahú husi loron 28 – 29 Janeiru 2026, tuir planu husi MAE nian katak, avaliasaun ba faze daruak nian sei kontinua avalia iha fulan Abril tinan 2026.

#remata.

Atividade ne’e partisipa mós husi Diretores Servisus Munisipais, Delegasaun Territoriais, Administradores Postus, Autoridade Komunitária sira ho Funsionáriu Apoiu Tékniku sira.

#mediagatpama2026.

Aileu, 22 Janeiru 2026. Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peskas no Florestas- MAPPF, kinta ohin lansa ekipamentu agríkola ba faze daruak nian hodi suporta dezenvolvimentu setór agrikultura no hasa’e produtividade agrikultór sira iha Aileu.

Ekipamentu mecanizasaun ne’e entrega husi Exelénsia Ministru Agrikultura, Pekuária, Peskas no Florestas, 𝐄𝐧𝐠. 𝐌𝐚𝐫𝐜𝐨𝐬 𝐝𝐚 𝐂𝐫𝐮𝐳, 𝐌𝐀𝐠.𝐒𝐭 ba Exelénsia Prezidente Autoridade Munisípiu Aileu “𝐉𝐨ã𝐨 𝐁𝐨𝐬𝐜𝐨 𝐝𝐨𝐬 𝐒𝐚𝐧𝐭𝐨𝐬” no direita ba Diretór Servisu Munisipál Agrikultura Aileu “𝐒𝐫. 𝐏𝐞𝐝𝐫𝐨 𝐝𝐨𝐬 𝐒𝐚𝐧𝐭𝐨𝐬 𝐝𝐚 𝐒𝐢𝐥𝐯𝐚”, kinta ohin iha resintu salaun Timor-Klaran Aileu. Iha seremónia ne’e hetan mós bensaun ba ekipamentu sira husi Padre Vigáriu Parókia São Pedro no São Paulo Aileu “𝐑𝐞𝐯. 𝐂𝐚𝐫𝐥𝐢𝐭𝐨 𝐓𝐞𝐭𝐢-𝐋𝐚𝐜𝐚”, atu operadores makina bele utiliza ekipamentu sira ho seguru hodi serví komunidade Aileu ho domin no responsabilidade tomak.

PAM apresia ho programa IX governu ne’ebé liu husi polítika Ministériu Agrikultura Pekuária, Peska no Floresta – MAPPF, tanba sempre fo asisténsia téknika hodi halo mudansa ba agrikultores Aileu liu husi ekipamentu modernu sira.

“Ekipamentu sira ne’e importante tebes oinsá maka bele muda ita-nia agrikultores husi sistema tradisionál ba sistema modernu nian”. Dehan PAM.

Iha tinan 2025 Munisípiu Aileu sempre hetan ekipamentu sira husi Ministériu, maske la barak maibé bele iha ona mudansa ba agrikultor sira, ho ida ne’e PAM relata relatóriu sira reflete ba progresu servisu ne’ebé SM Agrikultura liu husi Extensionista Suku hamutuk 38 rekolla iha baze. “Tinan 2024 natar iha Aileu ne’e ita hetan hektares 398, ho númeru ne’e ita abandona hela hektares 109. Maibé depoiz de tinan 2025 ita-nia Extensionista Suku sira ne’ebé Autoridade koloka ba Suku 35 iha Aileu konsege identifika natar hamutuk 477 mak komunidade utiliza hotu ona, enkuantu mudansa sira tanba prejensa ekipamentu modernu ne’ebé apoiu husi MAPPF”. PAM akresenta.

Extensionista ba Suku 35 iha Aileu Autoridade kompleta ona, nune’e líder máximu ne’e husu ba Ministériu atu kontinua fo asisténsia téknika liu husi formasaun profesionál ba sira, inklui kompleta mós transporte hodi sira bele mellora diak liu tan servisu agrikultura nian iha Aileu. PAM konklui.

Sorin seluk Exelénsia Ministru Agrikultura, Pekuária, Peskas no Florestas, 𝐄𝐧𝐠. 𝐌𝐚𝐫𝐜𝐨𝐬 𝐝𝐚 𝐂𝐫𝐮𝐳, 𝐌𝐀𝐠.𝐒𝐭 hateten, makina hirak ne’e nain mak Munisípiu, maibé Autoridade presija servisu hamutuk ho Administrador Postu no Xefe Suku sira hodi introduz sistema mecanizasaun no modernizasaun setór agrikultura ba komunidade sira, atu nune’e bele fasilita agrikultores sira ba hasa’e produsaun.

Governante ne’e mós esklarese, Ministériu laos apoiu traktor deit, maibé durante ne’e apoiu mós adubu orgâniku, fini hare, fini batar, fini modo no ai-oan “ne’ebé fo fuan”. Dehan MAPPF bainhira hato’o polítika Ministériu nian ba entidade relevante no partisipante sira, kinta ohin iha resintu Salaun Timor-Klaran Aileu.

Entertantu ekipamentu mecanizasaun sira ba loron ohin MAPPF entrega ba Autoridade Aileu mak hanesan:

01. Traktor Kubota Mediu L 5018 unidade 1 ho nia implement hanesan:

-Rotary unidade 1

-Carua unidade 1;

02. Makina Kuda Hare unidade 6;

03. Rak/ Bandeja ba viverus fatin 1.800 pcs ((kada unit 1.300 pcs);

04. Makina Ko’a Hare iha unidade 4 (maibé unidade 2 mak momentu ne’ebá lansamentu hamutuk ho atividade Ekonómia Azúl iha Suku Seloi-kraik, Postu Aileu-Villa); no

05. Atralado unidade 1.

Laos ekipamentu hirak ne’e deit, Ministru mós kompremetidu hela, iha tempu tuir mai sei apoiu tan Hand Tractor ho unidade 10 mai Autoridade Aileu.

NB: Ekipamentu sira ne’e agora dadaun konsentra hela iha armajen SM Agrikultura Aileu, apela ba komunidade sira bainhira presija ekipamentu bele hato’o karta pedidu liu husi Extensionista Suku no Konsellu Suku sira mai SM Agrikultura, nune’e operadores makina sira bele fo asisténsia tuir nesesidade ne’ebé presija. Autoridade halo jestaun ida ne’e, tanba hakarak asegura ekipamentu sira bele uja ba tempu naruk hodi kontinua hasa’e produsaun iha Munisípiu Aileu.

#remata

Seremónia ne’e partisipa mós husi Diretór Nasionál, Sekretáriu Munisipál Asuntu Sosiál no Organizasaun, Rep. Komandante PNTL Aileu, Komandante Eskuadra Aileu-Villa, Diretores Servisus Munisipais, Delegasaun Territoriais, Rep. Administrador Postu, Rep. Veteranus, Autoridade Komunitária no Funsionáriu sira.

#mediagatpama2026.

© 2026 Autoridade municípal de Aileu